Willem Post

Yalta en Roosevelt 60 jaar na dato 

De Yalta-conferentie vond plaats op het Russische Krim-schiereiland van 4 tot 11 februari 1945. De Duitsers waren op de terugtocht, Hitler had nog maar elf weken te leven. De Grote Drie, Franklin Roosevelt, Joseph Stalin en Winston Churchill, bereikten overeenstemming over allerlei heikele kwesties, die met name de toekomst van Europa zouden bepalen. Amerika-deskundige Willem Post over de betekenis van een van de meest beroemde conferenties uit de geschiedenis.

Vlak voordat president Bush in mei 2005 naar het Limburgse Margraten afreisde om de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog te eren, reisde hij naar de voormalige Sovjet Republiek Letland. In de hoofdstad Riga sprak hij in scherpe bewoordingen over de conferentie van Yalta. In zijn toespraak plaatste de Amerikaanse president Yalta in de ‘onjuiste traditie’ van eerdere conferenties zoals het ‘Verraad van München’ in 1938. Voor de zoveelste keer in de geschiedenis hadden grote naties het lot van kleinere landen bezegeld wat jaren van onderdrukking tot gevolg had gehad, aldus de president. Het was een duidelijke verwijzing naar Rusland. Ook sprak de president van een nieuwe tirannie en hekelde hij de gesel van het terrorisme in de wereld. Bush maakte duidelijk dat hij heilig gelooft in de kracht van de democratie en daar zeker ook in het Midden Oosten pal voor zal staan.

Door Yalta en München op één lijn te plaatsen en te verbinden met het huidige kwaad, zette de Amerikaanse president grote historische figuren als Roosevelt en Churchill aan de verkeerde kant van de geschiedenis. Bush sluit aan bij de critici die Yalta gelijk stellen aan de uitverkoop van Oost-Europa aan Stalin.

Vooral Roosevelt wordt gezien als de hoofdschuldige. FDR zou een te naïef wereldbeeld gehad hebben. Hij voerde een softe Wilsoniaanse buitenlandse politiek van hoge idealen gelegitimeerd door het international volkerenrecht. Hij was, net als de Democratische president Woodrow Wilson eerder, bezeten van het idee fixe van een wereldregering. Zijn Verenigde Naties, een verbeterde versie van Wilson’s Volkerenbond, zouden een wereldregering vormen waarbij de grootmachten Amerika, de Sovjet-Unie, Frankrijk en Groot-Brittannië ieder hun invloedsfeer zouden krijgen. De VN zou zelfs een internationale politiemacht moeten krijgen teneinde in goede harmonie tussen de grootmachten problemen in de kiem te smoren. Voor dat idee probeerde hij Stalin te winnen op Yalta.

Roosevelt zou een groot vertrouwen in Stalin gehad hebben. In 1942 schreef Roosevelt aan Churchill: ‘Ik hoop dat u mij niet al te vrijpostig vindt als ik u vertel dat ik beter kan omgaan met Stalin dan u. Stalin haat de vreemde gewoonten van hoge diplomaten op onze ministeries van Buitenlandse Zaken. Hij mag mij veel meer en ik hoop dat hij dat blijft denken.’

Op Yalta, in een prachtige omgeving van palmbomen en luxe hotels aan de Zwarte Zee, probeerden de Amerikanen het Stalin zoveel mogelijk naar de zin te maken. Roosevelt wilde absoluut niet alleen gezien worden met Churchill. Geen westerse onderonsjes! Toen de drie leiders bij elkaar kwamen, maakte Roosevelt allerlei vervelende grapjes over de typische, deftige Britse eigenaardigheden van Churchill. Ze lachten om zijn sigaren en drankgewoontes. Een waarnemer schreef dat Churchill ‘rood aanliep’ maar dat er toch een alleszins gezellige sfeer hing. Soms leek het wel alsof Stalin en Roosevelt broers waren. Alsof Roosevelt in Stalin ook een partner zag om in de na-oorlogse wereld gezamenlijk een sociale New Deal te brengen voor de gewone man. Kapitalisme en communisme zouden bij elkaar komen. In eigen land werd Roosevelt door tegenstanders al ‘de rode man in het Witte Huis genoemd.’

Roosevelt sprak ook uitvoerig met Stalin over de vloek van het kolonialisme. Het was zeker een belangrijke reden waarom Roosevelt politiek niet zo goed met Churchill over weg kon. De Verenigde Staten hadden zich zelf ooit vrijgevochten van het Britse juk. Over de ‘ouderwetse koloniaal’ Churchill zei Roosevelt: “Na de oorlog zal hij miljoenen laten terugglijden naar een vorm van verkapte slavernij.”

In de dagen rond Yalta sprak FDR ook met koningin Wilhelmina met wie hij, ook gezien zijn Hollandse voorouders, een warme band had. Via haar probeerde hij druk uit te oefenen op Churchill. Tegen zijn zoon Elliott vertelde hij triomfantelijk: “Ik kreeg haar aan het praten over de Nederlandse koloniën. Ze beloofde mij dat haar regering direct na de nederlaag van Japan zou aankondigen dat zij de volkeren van Nederlands Oost Indië de ‘dominion status’ zou geven met het recht zich zelf te regeren en dat zij druk op de Britten zou uitoefenen om in koloniale kwesties te denken en handelen volgens onze richtlijnen. Het hangt allemaal met elkaar samen: Nederlands Oost-Indië, Frans Indochina, India en de Britse ex-territoriale rechten in China. We zullen er nog in slagen om van deze eeuw werkelijk de twintigste te maken, let maar op!”

Dergelijke uitspraken getuigen natuurlijk van idealisme. Met het opkomen voor onderdrukte mensen in een toen nog grotendeels koloniale wereld stond Roosevelt juist aan de goede kant van de geschiedenis. Met zijn Verenigde Naties wilde hij oorlogen voorkomen. Een van de meest populaire monumenten in Washington is het in 1997 geopende Franklin Roosevelt Memorial in Washington DC. Een indrukwekkende tekst tussen de vele beeldenpartijen luidt:

‘I have seen war. I have seen war on land and sea. I have seen blood running from the wounded. I have seen the dead in the mud. I have seen cities destroyed. I have seen children starving. I have seen the agony of mothers and wives. I hate war.

Wie Roosevelt louter afschildert als een idealist doet hem onrecht. Roosevelt was ook een groot politiek tacticus, die maar liefst vier keer is gekozen als president. In een tijd van grote werkloosheid en een sterke isolationistische stroming in het Congres wist hij stapje voor stapje zijn land te betrekken bij de Tweede Wereldoorlog. Met succes ijverde hij voor de ‘Land Lease Bill’ waardoor Groot Brittannië zich veel beter kon bewapenen in de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog.

Roosevelt was er van doordrongen dat hij op Yalta weinig troefkaarten tegenover Stalin in handen had. Op het Italiaanse schiereiland en in West-Europa was sprake van een langzame opmars, die zeer was vertraagd na de mislukte slag om Arnhem. De Sovjets hadden in de strijd tegen de Duitsers 27 miljoen soldaten verloren en grote delen van Oost-Europa bezet. Churchill had al eerder met Stalin een deal gesloten om de Britse invloed in Griekenland te behouden in ruil voor een Russische invloedsfeer in Oost-Europa. In februari 45 was Japan nog lang niet verslagen en voor Roosevelt was het een prioriteit om de Russen deel te laten nemen aan de oorlog in de Pacific. De atoombom was nog niet succesvol getest. Roosevelt had baat bij goede relaties met Stalin. Bovendien wilde Roosevelt Stalin winnen voor het idee van een Verenigde Naties.

Roosevelt wist dat Churchill ook al eerder een eigen charmeoffensief was begonnen gericht op Stalin die hij bij een privébezoek liefkozend ‘zijn Beer’ had genoemd. In de naoorlogse wereld wilde Churchill kostte wat het kost de Britse invloedsfeer in tact houden.

Maar Roosevelt was ervan overtuigd dat hij superieur was als het ging om het ontwikkelen van een persoonlijke band met een andere wereldleider. In eigen land bespeelde de president zijn tegenstanders, zoals een violist zijn muziekinstrument. Met zijn politieke slimheid, welbespraaktheid en zonnige glimlach wist FDR iedereen in te pakken. Vriend en vijand nodigde hij met grote regelmaat in het Witte Huis en het buitenverblijf Hyde Park aan de Hudson uit. Een gelouterd generaal als George Marshall durfde na een meningsverschil niet eens zo’n diner te bezoeken. In en informele sfeer zou hij ongetwijfeld door de charmes van Roosevelt zijn ingepakt, zo schrijft hij in zijn memoires. ‘Roosevelt slaat zijn arm om je heen en als vanzelf begint een warm gesprek. Onweerstaanbaar!’ Isaiah Berlin heeft ooit eens over Roosevelt gezegd: ‘He had all the character and energy and skill of the dictators, and he was on our side.’

Stalin bewonderde Roosevelt. Over Churchill zei hij: “Hij is zo’n type dat als je hem niet in de gaten houdt een muntje uit je zak weghaalt. Roosevelt is anders. Hij wil alleen maar grote zaken in handen hebben.’

Roosevelt kreeg allerlei concessies van Stalin. Zo ging hij akkoord met de Verenigde Naties en liet hij de eis vallen dat alle 16 Sovjet-Republieken afzonderlijk deel moesten uitmaken van de VN.

Maar daar stond wel het een en ander tegenover. Oost-Europa zou bij de Russische invloedsfeer blijven, al tekende Stalin wel een verklaring met mooie woorden over de vrijheid. Over Polen werd expliciet gesteld dat er een ‘breed samengestelde voorlopige regering’ zou komen. ‘Vrije en ongehinderde verkiezingen moeten zo snel mogelijk plaats vinden op basis van algemeen kiesrecht een geheime stemming.’

Deze belofte werd zoals bekend met voeten door de Russen getreden. Maar had een president Bush beter gehandeld? De meerderheid van de Amerikaanse en Britse bevolking was absoluut niet bereid opnieuw een grote militaire campagne te beginnen om Oost-Europa te bevrijden. De oorlog met Japan was nog lang niet afgelopen. Zou Bush, net als Roosevelt,  de communistische machthebbers in het Kremlin net zo uitgebreid financieel en militair gesteund hebben zonder welke ze de strijd tegen het fascisme nooit hadden kunnen winnen?

Het is gevaarlijk om zestig naar dato met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis te lopen. Aan het eind van de Yalta-conferentie heerste euforie. Churchill werd dronken van geluk waarbij de Russische champagne een handje hielp. Er werd gesproken van een groot succes. Roosevelt’s adviseur Harry Hopkins concludeerde na afloop: ‘De Russen hebben ons op deze conferentie zovel gegeven. Ik denk niet dat wij hun wensen naast ons neer hadden kunnen leggen. Wij konden hen niet laten vallen.’ Roosevelt zelf zei dat hij had gedaan ‘wat mogelijk was gegeven de omstandigheden.

Een paar weken na Yalta stierf Roosevelt. De afspraken van Yalta zijn door de tijd meegenomen. Op Yalta kwamen de tirannie en de democratie bij elkaar. De ultieme les van Yalta is dat het speelveld van democratische idealen z’n begrenzing vindt in de harde realiteit van alledag en niet andersom. Daar kan president Bush van leren bij de economische en democratische wederopbouw van landen als Irak.

Op 1 oktober komen de kleinzonen van de Grote Drie bijeen ter gelegenheid van de opening van de nieuwe ‘Graduate School of Governance’ in Maastricht. Zij zullen daar, vlakbij Margraten, praten met politici en studenten over de toekomst van Europa, wat zestig jaar na Yalta nog lang geen eenheid is.

Het is een eerbetoon aan de conferentie van Yalta als gediscussieerd wordt vanuit realiteitszin. En helemaal als de conferentie in een prettige persoonlijke sfeer verlooft. Is het gepast om zestig jaar na dato een glaasje champagne te drinken?

Terug

‘Hillary for president’

Stel u voor dat vandaag Amerikaanse presidentsverkiezingen worden gehouden. Volgens Amerika-kenner Willem Post is dan Hillary Clinton vanavond de nieuwe Amerikaanse president.

Crisis in het Witte Huis. In de laatste opiniepeiling staat slechts 35% van de bevolking achter president Bush. Een absoluut dieptepunt. Voor het eerst is een meerderheid tegen zijn Irak-beleid.

Steeds groter wordt ook de druk vanuit zijn eigen Republikeinse partij om de eerste Amerikaanse soldaten uit ´democratisch’ Irak terug te trekken. Maar die democratie is nauwelijks wat waard als er geen stabiliteit is. Een Amerikaanse generaal verklaarde onlangs dat slechts zo´n 700 Irakese militairen effectief kunnen worden ingezet bij veiligheidsoperaties. Als de VS Irak in chaos achterlaat is dat het definitieve faillissement van de buitenlandse politiek van Bush. De eenzame president  kan geen kant meer op.

´Poor George´ wordt ook geteisterd door schandalen in eigen huis, een enorm begrotingstekort en allerlei mislukte plannen zoals de privatisering van de sociale zorg die al geruime tijd in de prullenmand ligt. Bush is nu al een ´lame duck´, zeg ook maar aangeschoten wild. Zo bezien kan het in zijn resterende ambtstermijn alleen nog maar slechter gaan.

De roep om een Democratisch alternatief bij de komende presidentsverkiezingen zal alleen maar groter worden. Mensen zullen terugverlangen naar de gouden jaren negentig toen de ´sky’ de ‘limit’ was en vrijwel alle economische ontwikkelingen records braken. Een tijd ook van relatieve wereldvrede.

Bill Clinton is na zijn presidentschap alleen nog maar populairder geworden. Hij heeft zich steeds meer geprofileerd als een international staatsman en universeel troostbrenger die tsunami-getroffenen en 11 september- en Katrina-slachtoffers hoogstpersoonlijk hulp bood. Waar Bill spreekt raakt hij de harten van de mensen.

Met Ronald Reagan, John Kennedy en Franklin Roosevelt behoort hij tot de beste campagnevoerders aller tijden. Bill en Hillary hebben in ieder geval ook een politiek huwelijk en het wordt steeds duidelijk dat Bill nu al campagne voert voor presidentskandidaat Hillary.

Bill stelde zich de afgelopen maanden op als een progressieve, kritische Democraat. Vorige week nog sprak hij over ´de grote blunder´ van Bush door een oorlog in Irak te beginnen.

Vanwege hun voor Amerikaanse begrippen linkse verleden zijn de Clintons bij de presidentsverkiezingen van 2008 verzekerd van zowat alle progressieve stemmen. Een succesvol alternatief is er voor links Amerika niet. De Ralph Nader-aanhangers zullen zich na acht jaar Bush nog wel twee keer bedenken voordat zij op een ander dan Hillary zullen stemmen.

Hillary weet dat zij alleen maar president kan worden als ze daarnaast ook het centrum van de Amerikaanse politiek kan veroveren. Mensen zijn in een snelle mediamaatschappij veelal kort van memorie. Inmiddels heeft Hillary zich al geruime tijd ontwikkeld tot een meer conservatieve politicus. Zij steunde president Bush voortdurend in zijn strijd tegen het terrorisme, stemde steeds als eerste voor een defensieverhoging maar vindt het wel ´een ‘fout’ dat er geen goed doordacht plan is voor de wederopbouw van Irak.

Deze middenpositie zien we ook terug bij haar abortusstandpunt. Wel een vrije abortus onder voorwaarden, maar ´we moeten veel respect hebben voor mensen die tegen abortus zijn.’ Hillary komt steevast voor haar geloof uit en spreekt regelmatig gloedvol over normen en waarden en de verderfelijke invloed van allerlei zondige televisieprogramma´s en internetsites.

Die gematigde houding heeft Hillary geen windeieren gelegd. Als senator van de staat New York is zij herkozen met opvallend veel stemmen van het welvarende, conservatieve platteland in de zo uitgestrekte staat tot aan de Canadese grens. Ook bij steeds meer conservatieve Republikeinen in Washington staat Hillary inmiddels bekend als een zeer deskundig senator. Een bruggenbouwer ook.

Niemand van haar Democratische partijgenoten kan tegen haar op in 2008. Maar ook tegen een Republikeinse tegenstander heeft zij een grote kans. De cijfers zijn in haar voordeel. De meerderheid van de Amerikanen is vrouw. De Spaanstaligen stemmen traditiegetrouw in meerderheid op een Democraat. Alleen al deze sterk groeiende groep kan het verschil maken, juist in sleutelstaten als Iowa en Ohio waar John Kerry in 2004 maar met 140.000 stemmen verschil van Bush verloor. En niemand zal zoveel geld kunnen ophalen als de Clintons tijdens de zo belangrijke ´fundraising-diners´. Zij zullen de financiële records die nog op naam staan van ´Dagobert Duck’ Bush versplinteren.

Hillary’s campagne is nu al goed georganiseerd door het hele land en in feite al lang achter de schermen begonnen. Het belangrijkste is nog wel dat Amerikanen vanuit hun patriottisme verlangen naar grootse daden. Hun president moet een held zijn, zoals Kennedy en Reagan dat waren. De Clintons kunnen zorgen voor een nieuw Amerikaans élan. Waar Hillary en Bill komen, worden zij ontvangen als ware filmsterren. Mensen willen hen aanraken, bij hen in de buurt zijn.

In het grote land Amerika heeft Hillary met haar naamsbekendheid, haar ervaring als meest politieke first lady in het Witte Huis en haar financiële mogelijkheden een enorme voorsprong op willekeurig welke andere kandidaat.

Angst voor schandalen? Iedere kandidaat zal door media en tegenstanders onder een vergrootglas worden gelegd. Van Hillary weten we alles al. Toen haar man overspel pleegde, bleef zij bij hem want ze had ook nog een minderjarige dochter. Ook dat is een goed verhaal om te vertellen aan de wat meer conservatieve Amerikanen. En de charmante zondaar Bill zal maar wat graag nog een keertje berouwvol willen uitleggen wat voor leed hij zijn zo trouwe echtgenote allemaal heeft aangedaan.

Terug