Amerika als Spiegel

Veiligheidsriemen vast en scheuren maar. Met Max ‘vliegen’ we door Amerika. We bezoeken de grootste ‘shopping mall’ in Minneapolis waar bussen vol eenzame bejaarden naar toe gaan omdat je op die winkelboulevards tenminste mensen tegen komt. Bij de recentelijke heropening werd de ‘Mall of America’ nog eens twee zo groot.

In een land met zoveel eenvormigheid aan voorsteden verlangen steeds meer mensen terug naar vroeger toen stadscentra nog levendig waren. Daarom hebben de Disneyparken allemaal zo’n gezellige, ouderwetse ‘Main Street’. Naast Disney World in Florida verscheen zelfs een nieuw dorp: ‘Celebration’. En natuurlijk duikt Westerman ook hier op. In het schattige ‘back to the future’-plaatsje met overal ‘Norman Rockwell’ veranda’s en schommelstoelen hoort hij twee inwoners verbaasd uitroepen: ‘We hebben alle buren uit de hele straat al ontmoet. Dit is een stad voor mensen, niet voor auto’s.’

In Arizona bezoeken we de ‘hardste en gemeenste’ sheriff van Amerika. De 72-jarige oude baas was al vier keer herkozen want bijzonder vindingrijk in het vernederen van gevangenen. ‘Zo was hij op het idee gekomen om ze te kleden in roze ondergoed en zwart-wit gestreepte pakken die voor het laatst te zien waren in stomme films.’ Hij was er trots op dat hij verreweg de meeste gevangenen, 6000!, onder zijn verantwoordelijkheid had. Westerman liep met hem langs een lange rij bruine tenten. Ze stamden nog uit de Korea-oorlog. Het was er bloedheet, rond de veertig graden. ‘Het is een hel hier. We worden honds behandeld’, zei een gevangene. De sheriff glom van trots. Het eten was afgedankte troep. De worstjes zagen er groen uit. Maar het kostte de belastingbetaler maar dertig cent per maaltijd. Zijn laatste vondst was om de peper- en zoutstelletjes weg te nemen. En de sheriff was ook al bezig een tweede rij van gevangenistenten op te zetten in de woestijn. Een booming business. ‘Ik zal altijd ruimte hebben voor meer gevangenen.’

Amerika dus als het land van de onbegrensde mogelijkheden. In een onderhoudend boek laat de vroegere Newsweek-journalist ons dat gekke, dwaze Amerika zien. Als ‘Pietje Bell’ trok hij, door nieuwsgierigheid gedreven, naar Amerika en hij is er meer dan vijfentwintig jaar gebleven. Als geen ander raakt Westerman de ziel van Amerika.

‘In Alle Staten’ zit ook vol met prachtige, ‘stille’ momenten van politieke en maatschappelijke observaties: ‘Amerika heeft eerder fases meegemaakt die lijken op de huidige. Tegen het einde van de negentiende eeuw nam de kloof tussen arm en rijk ook razendsnel toe. En net als nu ontstond er een aristocratie van steenrijke zakenlieden, de robber barons, die hun fortuin mede vergaarden doordat ze de politici in hun zak hadden.’ En, zo vervolgt Westerman, onder het McCarthyisme lagen de burgerrechten van vermeende communisten ook al onder vuur. ‘Zoals nu in de strijd tegen de terreur, lag de drempel voor de bewijslast laag. De roddel van een buurman was genoeg.’

Maar het land overleefde de roofbaronnen en McCarthy. ‘Het land heeft een enorme veerkracht. Al herhaalt het zijn fouten nogal eens, het heeft wel het vermogen om zich te herstellen. Mede dankzij de succesformule die je de Amerikaanse spirit zou kunnen noemen.’

Westerman ziet ook nu weer een kentering zich voltrekken. De rechtse revolutie is langzamerhand tot stilstand gekomen. Plotseling staan in plaats van conservatieve Christenen gematigde gelovigen op die aandacht vragen voor de Irak-oorlog en armoedevraagstukken. De Republikeinen raken steeds meer uit de gratie.

Op het eind van het boek wordt Nederland de spiegel voorgehouden. Hoezo Amerikaanse toestanden? ‘Nederlandse politici zijn losser geworden, spreken beter in het openbaar en lanceren vlotte oneliners. Verder laten ze de kiezers zien dat ze kunnen koken, zaalvoetballen, vliegeren, karten en met een lege kinderwagen poseren voor een roddelblad.’ Met verbazing zag Westerman in RTL-Boulevard premier Balkenende als gasthoofdredacteur aanschuiven. ‘Ik kan me zoiets zelfs in Amerika niet voorstellen: Entertainment Tonight, with your guest host: George W. Bush. Soms lijkt Nederland Amerikaanser te worden dan Amerika.’

Ook oud-NOS correspondent Charles Groenhuysen schrijft in ‘Hoera! Een nieuwe president’ over de veramerikanisering van de Nederlandse politiek. Begrippen als ‘War Room’ en ‘flip-flop’-gedrag behoren inmiddels tot ons politieke jargon. Groenhuysen wijst op CDA-strateeg Jack de Vries ‘die vast met een schuin oog naar de VS kijkt met zijn adviezen aan de premier.’ In een radiodebat met Wouter Bos beet Balkenende fel van zich af: ‘U draait en bent oneerlijk.’ Van dat draaikont-imago kwam Bos gedurende de campagne niet meer af.

Het boek van Groenhuysen is bedoeld voor iedereen die iets met de Amerikaanse maar dus ook met de Nederlandse politiek heeft. We dringen diep door in de Amerikaanse campagnekeuken. Groenhuysen schrijft smeuïg over met name negatief campagnevoeren. Hij komt met prachtige citaten, zoals het wel zeer beeldende van Clinton’s adviseur James Carville: ‘Je tegenstander kan niks akeligs over je zeggen zolang hij jouw gebalde vuist in zijn mond heeft.’

Groenhuysen en Westerman prikken voortdurend vooroordelen over Amerika door. Neem het grote geld in de campagnes. Groenhuysen wijst er op dat via het internet miljoenen gewone Amerikanen kleine donaties doen en daarmee hun betrokkenheid tonen. Ik ben het met hen eens. In de Verenigde Staten heb je de stabiliteit van twee grote politieke partijen. In Nederland ontstaan in plaats van partijen nieuwe, radicale bewegingen met leiders die weinig interne verantwoordelijkheid behoeven af te leggen. Zo’n machtige commandant kan met name in een campagne ongelimiteerd allerlei trucs uithalen waarbij Amerikanen verbleken.

En dat ‘walgelijke’ Amerikaanse populisme? Kijk eens naar Nederland. Naar de politiek, naar de televisie. Een uur nadat Westerman ontslag had genomen bij RTL kwam het eerste mailtje al binnen: ‘Meneer Westerman, we begrijpen dat u uw horizon wil verleggen. Wat dacht u ervan om te gaan dansen op het ijs?’

Willem Post is de Amerika-deskundige van Instituut Clingendael

Terug