Duizelingwekkende kruistocht ; Biografie fileert Richard Nixon

Onthullingen uit The Arrogance of Power, Antony Summers' biografie van Richard Nixon, gingen vorige week de hele wereld over. Nu is het boek zelf in Nederland te koop. Amerikaspecialist Willem Post las het in een ruk uit. Een totale vernietiging van de Nixon-mythe, concludeert hij tevreden.

OP 27 APRIL 1994 kreeg Nixon een staatsbegrafenis naast zijn geboortehuisje in Yorba Linda, Californië. Het was een plechtige dag. Legervliegtuigen scheerden over de menigte toeschouwers. Saluutschoten klonken en als even een stilte viel, was vooral gesnik en gesnotter hoorbaar. Alle ex-presidenten waren aanwezig.

Gerald Ford zei dat hij nooit zo overtuigd was van de juistheid van zijn gratiebesluit uit 1974 als op dit historische moment. President Clinton, die nota bene als jongeman ooit had geeist dat Nixon vanwege Watergate moest aftreden, riep met gebroken stem een dag van nationale rouw uit.

Een ook al zeer ontroerde Henry Kissinger, Nixons ex-minister van Buitenlandse Zaken en nationale veiligheidsadviseur, oordeelde dat 'de grootse verdienste van Nixon lag op zowel politiek als moreel terrein'. Nixon was een prins van de wereldvrede, die openingen had geforceerd met China, als eerste wapenverminderingakkoorden had gesloten met de Russen en uiteindelijk een einde had gemaakt aan de oorlog in Vietnam. De alles overheersende indruk was de indruk dat het Watergate-schandaal hierbij vergeleken een niemendalletje was.

De Ierse onderzoeks- en BBC-journalist Anthony Summers kon zijn oren en ogen niet geloven over 'zoveel leugenachtige hypocrisie'. Vanuit die woede heeft hij zich vijf jaar lang gestort op Amerika's 37ste president, volgens hem de meest dominante politicus van de tweede helft van de vorige eeuw. Zijn biografie, die mede is gebaseerd op ongeveer duizend interviews, leest als het requisitoir van een openbaar aanklager. Als lezer neem je deel aan een duizelingwekkende anti-Nixon-kruistocht. Summers schrijft boeiend, welhaast dwingend en komt met de ene na de andere onthulling. Als mens was Nixon een pathologische leugenaar.

Meestal noemt Summers zijn bronnen. Zoals in het geval van de Vietnam-vredesbesprekingen in Parijs in 1968, waarbij een doorbraak in het verschiet lag, maar waar Nixon de Democratische regering Johnson geen succes gunde, omdat het succes zou kunnen afstralen op zijn Democratische tegenstanders in de presidentiele verkiezingsstrijd. De Republikeinse onderhandelaar Anna Chennault vertelde Summers dat zij in het diepste geheim contact zocht met de Zuid-Vietnamese regering om namens de machtige vrienden van Nixon druk uit te oefenen om de lancering van een compromisvoorstel uit te stellen.

Die machtige vrienden zijn volgens Summers maffiabazen, puissant rijke Amerikaanse zakenlieden en duistere buitenlandse figuren, zoals schatrijke leden van het Griekse kolonelsbewind.

Het zwakke van Summers boek is dat hij zich ook op anonieme bronnen beroept, of op informanten die een en ander weer vernomen hebben van insiders die soms al lang overleden zijn. Een voorbeeld van zo'n 'onthulling' is het opzienbarende nieuws dat Nixon zijn vrouw mishandeld zou hebben. John Taylor, de directeur van het Nixon-centrum in Yorba Linda, heeft het werk van Summers al afgedaan als 'achterklap' en 'roddels voor de vuilnisbak'. 'Na Kissinger ben ik de man die Nixon het best gekend heeft en nog nooit heeft de president zijn hand opgeheven tegen Pat.'

Langzamerhand ontstaat in de geschiedschrijving een traditie van journalisten die zich vooral baseren op 'oral history' en die wetenschappers uit de publiciteit wegdrukken. Bob Woodward, Seymour Hersh en Anthony Summers zijn representanten hiervan. In hun pogingen de lezer welhaast te bedwelmen, gaan ze zo ver dat ze soms fictie en non-fictie vermengen. Ook het boek van Summers is vanuit zoveel overtuigingskracht geschreven dat ik soms Oliver Stones Nixon-film voor me zie.

Zo'n dramatische en zwaar aangezette stijl kan hier en daar wantrouwen opwekken ten aanzien van de historische juistheid van Summers aantijgingen. Maar inmiddels zijn al meerdere getuigen opgestaan die diverse beschuldigingen van Summers ondersteunen. Meest bizar (en indertijd politiek gevaarlijk) is het verhaal over de duizenden tabletten die Nixon gebruikte om zijn woedeaanvallen en ander psychotisch en paranoïde gedrag tegen te gaan. In de laatste dagen van Watergate vereenzaamde Nixon in het Witte Huis, rende vloekend en tierend rond en praatte langdurig met de presidenten op de portretten.

Het is verbijsterend nu te horen van de ex-minister van Defensie, James Schlesinger, dat Nixon in die laatste fase zelfs overwoog het leger in te zetten om via een staatsgreep uiteindelijk toch aan de macht te kunnen blijven. 'Nixon wilde het Witte Huis laten omsingelen,' aldus Schlesinger. Hij riep onmiddellijk, buiten de president om, de chefs van staven bijeen. Alle militaire instructies van Nixon, ook op nucleair gebied, moesten worden genegeerd en direct aan hem worden doorgegeven.

Summers verklaart Nixons geestelijke aberraties uit diens ongelukkige jeugd. Vader Nixon terroriseerde zijn kinderen. Hij kon zo hard schreeuwen dat het hele dorp kon meegenieten. Ook zijn moeder was een harde vrouw, aan wie Richard zich volledig moest onderwerpen. Zij noemde hem 'mijn trouwe hond'. Hoewel Nixon heeft gezegd dat zijn moeder een 'heilige' was, meldt Summers dat ook zij hem regelmatig sloeg.

Het gezin werd geteisterd door de dood van twee broers. Een ging langzaam tenonder aan tuberculose, de ander werd gesloopt door een hersenziekte. Vader Nixon zag het als een straf van God, omdat zijn pas geopende tankstation op zondag open was geweest, wat daarna nooit meer gebeurde.

Wie zo'n gefrustreerde jeugd heeft gehad, kan daar later last van krijgen en dat is wellicht de reden dat Nixon als president altijd in de derde persoon enkelvoud sprak als hij het over zichzelf had, dat hij nooit over zijn gevoelens sprak en dat hij sommige medewerkers, zoals Bob Haldeman die al 25 jaar bij hem werkte, nooit een hand gaf. Nixon zat diep in zichzelf opgesloten, kon geen persoonlijke relaties aangaan en heeft zich zijn leven lang eenzaam gevoeld.

Misschien was hij daarom wel de ideale persoonlijkheid voor een keiharde Realpolitiek met de Russen en Chinezen, die nu eenmaal een deterministische politieke cultuur kennen, waarin alleen macht telt en persoonlijke gevoelens geen rol mogen spelen. Nixon was bij uitstek een gedehumaniseerd politicus. Als Machiavelli uit zijn graf zou opstaan, zou hij ongetwijfeld voor Nixon grote bewondering koesteren.

Maar voor de belangrijkste democratie ter wereld moet de lat toch hoger worden gelegd. De conclusie van Summers studie is dat het succes van een Amerikaanse president uiteindelijk ook moet worden gerelateerd aan menselijke normen en waarden. Als president heeft Nixon die normen en waarden op alle mogelijke manieren met voeten getreden. Het is goed dat Summers ons nog even hieraan helpt herinneren. En het is terecht dat hij zich verbaast over zoveel cynisme (vooral sinds Watergate) onder de Amerikaanse kiezers, waardoor juist ook Nixons schanddaden ongemerkt gebagatelliseerd, vergeten en dus impliciet vergeven dreigden te worden.

Anthony Summers, 'The Arrogance of Power, The Secret World of Richard Nixon'. Uitgever Viking (NY)

De good old boys van de Republikeinse partij zagen al midden jaren negentig in die golfende playboy met die zonnige glimlach een winnaar voor het Witte Huis, schrijft Amerikanist Willem Post. Met een onbeschreven politiek blazoen was deze Bush te manipuleren, redeneerde het conservatieve establishment. Een land krijgt de president die het verdient. Poor Bush.

TOT ZIJN VEERTIGSTE jaar was George W. Bush een nietsnut: een mislukte zakenman, die naar eigen zeggen meestentijds als 'feestbeest' door het leven ging. Waar George kwam, was het gezellig en werd meestal tot in de volgende ochtend heel diep in het glaasje gekeken. 'Toen ik jong en onverantwoordelijk was, was ik ook echt jong en onverantwoordelijk' is een bekende uitspraak van 'Junior'.

Wie zijn vroegere biografische gegevens bestudeert, ziet nog maar weinig waaruit zou kunnen blijken dat we hier wel eens met een toekomstige Amerikaanse president te maken zouden kunnen hebben. Integendeel, behalve weinig belangstelling voor de politiek en matige studieresultaten, waren er voortdurend de hardnekkige geruchten over drugsgebruik, die zouden doen vermoeden dat Bush eerder in de cel dan in het Witte Huis zou belanden.

Maar na afgekickt te zijn van de alcohol, en uiteraard een plotselinge religieuze bekering, werd hij een ideale kandidaat voor de conservatieve Texaanse zakenvrienden van vader Bush. De good old boys waren in 1994 op zoek naar een kandidaat die het zou moeten opnemen tegen de razend populaire Ann Richards, een Democratisch monument in de plaatselijke politiek.

Bush had het opeens allemaal: de zonnige glimlach van de golfende playboy, de afstamming uit een gerespecteerde Republikeinse familie en een onbeschreven politiek blazoen.

Dat laatste was nog wel het aantrekkelijkste. Deze Bush was te manipuleren. Het Republikeinse establishment rook op termijn zelfs een winnaar in de race naar het Witte Huis. Eerst moest Bush naam maken als 'de baas' van een grote staat. En dat is Texas natuurlijk, met een economische potentie die je gemakkelijk kunt vergelijken met die van landen als Duitsland en Engeland.

Als 'uitgevonden' politicus kon je Bush gemakkelijk regisseren. In het aartsconservatieve Texas moest hij zich uiteraard als zodanig profileren. Bush werd gepresenteerd als een echte law and orderkandidaat. Illustratief was zijn voorstel om 'echte werkkampen' voor criminele kinderen in te richten.

Het geld stroomde als manna naar hem toe in die eerste en meteen duurste gouverneurscampagne uit de Amerikaanse geschiedenis, als hij maar beloofde op te komen voor de belangen van de Texaanse zakenvrienden. In geen enkele Amerikaanse staat wordt het verouderde, milieuvervuilende bedrijven zo gemakkelijk gemaakt op de oude voet voort te gaan. Onder gouverneur Bush werden dwars door natuurgebieden oliepijpleidingen aangelegd.

Die olie- en andere milieuverontreinigende bedrijven waren dan ook zijn eerste grote sponsors. In zijn boek A Charge to Keep schrijft Bush: 'Ik wipte even naar binnen bij een bevriende zakenman van mijn ouders. Nooit zal ik het moment vergeten dat mijn eerste cheque met een paar nullen werd uitgeschreven. Toen ik buiten kwam, ontdekte ik dat er nog een nul achteraan kwam.'

Nu Bush president is geworden, zal hij deze achterban politiek moeten terugbetalen, zoals hij dat ooit in Texas heeft gedaan. Hij was nog geen drie dagen gouverneur of hij begon al te lobbyen voor een strengere wetgeving, waarbij het consumenten veel moeilijker werd gemaakt bedrijven die malafide producten en diensten aanboden, voor de rechter te dagen.

Van Bush wordt geëist dat hij ook in Washington zorgt voor deze tort reform. Maar dergelijke stokpaardjes zijn in de Washingtonse slangenkuil heel wat moeilijker te berijden. De politieke verhoudingen liggen in die kuil nu eenmaal heel anders dan in Texas, waar Bush jarenlang een gezellig onderonsje had met Republikeinen en conservatieve Democraten.

De politieke realiteit is dat Bush een koorddanser moet zijn in een situatie waarin hij die act niet kan spelen. Tegenover de gretige rechtervleugel van de Republikeinen staat een grote groep verbitterde Democraten, die dankzij de Republikeinse zedenhysterie nog maar net door het Lewinsky-dal is getrokken. De politieke wonden uit die tijd zijn nog lang niet geheeld. Vanwege het getraineer van Republikeinen en het verpolitiseerde Hooggerechtshof, belandden de Democraten de afgelopen weken in een nieuwe crisis die weer verse wonden heeft veroorzaakt.

En nu ging het niet om een luchtig seksschandaaltje maar om de grote hoofdprijs in de Amerikaanse- en wereldpolitiek.

Bush zal de eerste president uit de moderne Amerikaanse geschiedenis worden die niet kan rekenen op de traditionele wittebroodsweken waarin hem door politieke tegenstanders het voordeel van de twijfel wordt gegund.

George Bush zal al snel zijn oren moeten laten hangen naar de conservatieve Republikeinen. In ruil voor politieke beloften hebben die zich een jaar lang stilgehouden. Maar Bush zit dus verstrikt in een web van politieke tegenstellingen. De Verenigde Staten krijgen de komende vier jaren een president die de statuur mist om boven de gepolariseerde partijen uit te groeien.

In Texas was gouverneur Bush de ondergeschikte van de ervaren Bob Bullock, de machiavellistische politicus die zich weliswaar een Democraat noemde, maar die net zo goed een Republikein had kunnen zijn. Hij was de werkelijke politieke baas van Texas. Bullock heeft Bush als ideale schoonzoon geadopteerd en samen kwamen ze er wel uit. Hoe typerend dat Bush woensdagnacht in zijn overwinningstoespraak zei dat hij 'in deze uren zo aan zijn leermeester moest denken'.

In Washington zal Bush in de gelouterde Dick Cheney een nieuwe poltieke vader hebben. Hij zal zelf een laissez-faire president worden, die vooral achterover leunt. Net als tijdens de Reagan-jaren mogen de ministers en medewerkers het echte werk opknappen.

De vergelijking met 'Koning Reagan' doemt inderdaad nadrukkelijk op. Beiden beschikken over een markant soort boerenslimheid. In de meer overzichtelijke zwart-wittijd van de Koude Oorlog kwam dat in de onderhandelingen met de Russen wellicht goed van pas. Maar de wereld is inmiddels een stuk ingewikkelder geworden met plotseling opduikende regionale crises op wisselende continenten.

Een president is het hoofd van de buitenlandse politiek en moet eigenlijk een buitenlanddeskundige zijn, die zich snel kan inwerken in de wereldproblemen. Tijdens onderhandelingstrajecten in de internationale diplomatie moet het gewicht van de president uiteindelijk de doorslag geven.

De nieuwe Amerikaanse president is een middelbare scholier in de buitenlandse politiek. Ik heb Bush de afgelopen campagne niet op een visie kunnen betrappen. Anders dan Gore, die de milieuproblematiek en het aidsvraagstuk in het buitenlandbeleid wil integreren, valt Bush terug op oude, versleten concepten en holle frasen als America first en 'Amerika is niet de politieman van de wereld'.

Een land krijgt de president die het verdient. Dit was de duurste campagne aller tijden. Bush en zijn vrienden hebben in feite het Witte Huis gekocht. Een fundamenteel principe, namelijk het tellen van de stembiljetten, heeft hij met voeten getreden en die schanddaad is gesanctioneerd door zijn politieke vrienden in het Hooggerechtshof.

Een twintigtal mediaorganisaties heeft inmiddels op basis van de ruimhartige wet op het openbaar bestuur de stembiljetten van Florida opgevraagd. Als de stemmen door de New York Times zijn geteld en als blijkt dat Bush heeft verloren, zal zijn prestige definitief zijn ondermijnd.

VANDAAG VINDEN in de staat New Hampshire de eerste voorverkiezingen plaats voor het Amerikaanse presidentschap. De laatste opiniepeilingen geven aan dat het bij de Republikeinen een nek-aan-nekrace is tussen George W. Bush en John McCain.

Als de laatste verliest, zijn zijn kansen verkeken. Maar de 'doodstraf'-gouverneur uit Texas heeft zelfs bij een (kleine) overwinning nog een lange weg te gaan naar het Witte Huis.

Tot nu toe heeft George W. Bush een succesvolle verkiezingsstrategie gehanteerd. Hoewel deze mislukte oliezakenman uit Texas tot zijn veertigste het leven van een playboy leidde, flonkert nu al maanden zijn ster aan het politieke firmament.

Hoofdzakelijk dankzij het uitgebreide relatienetwerk van zijn vader heeft hij een recordgeldbedrag van 68 miljoen dollar voor zijn campagne opgehaald.

Vrijwel het gehele Republikeinse establishment staat achter hem. Deze Bush zou over een bijzonder charisma beschikken. En het bewijs voor zijn grote leiderschapskwaliteiten zou zijn dat hij de verschillende Republikeinse partijfacties in no time achter zich heeft weten te scharen.

De religieuze, conservatieve leiders hebben goed begrepen dat de partij met name door hun kritische houding de presidentsverkiezingen van 1992 en 1996 heeft verloren. Zelfs de Moral Majority-beweging, bij monde van dominee Pat Robertson, heeft in oktober 1999 de kandidatuur van Bush jr. ondersteund. Het ontlokte een opgeluchte Bush de opmerking: 'Het is beter met zijn allen te leven dan alleen te sterven.'

Bush presenteert zich als een conservatief met compassie (voor de minderheidsgroepen) en probeert het iedereen binnen de partij naar de zin te maken.

Zo wil hij homo's wel een stem geven binnen de partij maar is hij faliekant tegen adoptie van kinderen door homoparen.

De New Republic heeft al parallellen getrokken met Clinton en noemde hem 'een Republikein die klonk als een Nieuwe Democraat'.

Maar wie zulke uiteenlopende richtingen in de partij wil aanspreken, moet wel een politieke koorddanser zijn en dus over een groot politiek talent beschikken. Bush zou, kortom, minstens de politieke kwaliteiten van een Clinton moeten hebben, die in de Democratische partij er wel in slaagde om de diverse groeperingen achter zich te krijgen.

Een bijkomend nadeel voor Bush is dat conservatief rechts veel meer invloed heeft in zijn partij dan de progressieve liberals binnen de Democratische. Het is sterk de vraag of de conservatieve kiezers net zo gehoorzaam zullen zijn als hun leiders wanneer Bush teveel naar het midden opschuift.

Bush wekt de indruk dat hij al tijdens de voorverkiezingen een zwalkende koers volgt. Beeldvorming is belangrijk in een mediamaatschappij. Wie wankelt kan heel snel vallen of in ieder geval als frontrunner flink beschadigd worden.

Op hele korte termijn moet Bush aantonen een krachtig leider te zijn, een echte winner waaraan de Republikeinse partij zo'n behoefte heeft na acht jaar Clinton.

Naamsbekendheid, de steun van het establishment en charisma zijn onvoldoende ingredienten om het belangrijkste politieke ambt op aarde te mogen bekleden.

Bush moet een absolute politieke zwaargewicht zijn om het Witte Huis te betreden. Tot nu toe hebben we daar nog onvoldoende van gemerkt.

Neem de caucus in Iowa waar Bush weliswaar met 41 procent van de stemmen won, maar hij kon zijn tegenstanders niet versplinteren met de meer dan twintig procent voorsprong die van tevoren was verwacht.

De oerconservatieve, excentrieke miljardair Steve Forbes, die voor de zoveelste keer met zijn versleten belastingplan kwam opdagen, behaalde zelfs iets meer dan dertig procent.

Belangrijker zijn de haarscheurtjes in het ideologische pantser van Bush. Aanvankelijk had Bush een gematigd abortusstandpunt. De door hem te benoemen rechters zouden niet onder alle omstandigheden abortus hoeven te verbieden.

Bovendien was hij tegenstander van een anti-abortus amendement op de grondwet. Onlangs bezweek hij onder de voortdurende kritiek van aartsconservatieven als Steve Forbes en Alan Keyes, en zei hij een verbod op abortus, zelfs in geval van verkrachting en incest, te ondersteunen. Het geweten van Bush lijkt wel van elastiek.

De grootste inschattingsfout die hij heeft gemaakt, vond plaats toen hij onlangs met veel bravoure zijn plannen voor een enorme belastingverlaging bekend maakte die vooral de rijkeren extra zou bevoordelen. Voor het front van de televisiecamera's gaf hij aan nooit deze belofte te zullen verbreken.

Kritiek

Tegenstanders wreven zich in de handen, waarbij ongetwijfeld werd teruggedacht aan de enorme kritiek die Bush sr. over zich heen kreeg toen hij zijn 'no new tax'-belofte schond. Onderzoek heeft inmiddels uitgewezen dat zelfs de meeste Republikeinse kiezers vinden dat een deel van het begrotingsoverschot gebruikt moet worden voor het instandhouden van sociale voorzieningen in het steeds meer vergrijsde Amerika.

Wie Bush in New Hamsphire 'on the campaign-trail' bezig ziet, heeft nog niet de indruk dat hier een gedoodverfde winnaar aan het werk is. Natuurlijk is het voor uitdagers als McCain en Forbes vrijwel onbegonnen werk te vechten tegen zoveel naamsbekendheid, kapitaal en partijsupport. Maar zelfs als McCain verliest met een paar procenten komt George Bush jr. toch gehavend uit de strijd.

Zijn imago van onoverwinnelijkheid heeft inmiddels beslist deuken opgelopen. Het is een veeg teken dat afgelopen zaterdag zelfs Bush sr., diens echtgenote Barbara en Elizabeth Dole plotsklaps naar New Hampshire moesten afreizen om hun 'Dubya' te ondersteunen. Hij stond er wat verloren bij, was verkouden en zat niet lekker in zijn vel. Junior vertelde immens terug te verlangen naar zijn vrouw Laura en zijn twee tienerdochters in het verre Texas. Dekt hij zich al en beetje in voor als hij verliest?

Bush jr. moet wel begrijpen dat de laatste 48 jaar iedere Republikeinse president in New Hampshire heeft gewonnen. Hij bazuint overal rond dat hij in tegenstelling tot McCain een echte nationale campagne voert.

DE IOWA-CAUCUS is politieke folklore. In benzinestations, zaaltjes van de kerk of gewoon in huiskamers kwamen mensen bijeen om uren te vergaderen over allerlei maatschappelijke onderwerpen. Uiteindelijk spraken zij een voorkeur uit voor hun Democratische of Republikeinse presidentskandidaat. In totaal deden maar een paar honderdduizend mensen mee en dan nog vooral de echte partijgangers, wat in het voordeel werkte van de establishmentkandidaten George Bush jr. en Al Gore, die dan ook een klinkende overwinning geboekt hebben. Electoraal gezien is Iowa maar een heel klein stapje op weg naar het Witte Huis.

En toch is dit Drenthe van Amerika belangrijk want de uitslag van de caucus wordt onder een vergrootglas gelegd. In Iowa ging het erom of de verwachtingen die zijn gewekt na maanden campagne- voeren ook daadwerkelijk worden waargemaakt. Nu is Iowa nog invloedrijker geworden omdat de voorverkiezingen van de belangrijkste staten zijn geconcentreerd in de periode 24 januari tot en met 14 maart. Voorheen kon je een campagne langzaam opbouwen, maar nu moet je direct scoren. Wie hier in de achterhoede eindigt kan maar beter meteen stoppen. Per definitie verkleint Iowa het deelnemersveld.

Rivaal

Republikein George W. Bush had het makkelijk, want zijn grootste rivaal, senator en Vietnamheld John McCain, heeft geen campagne gevoerd in Iowa. Zogenaamd omdat hij zo'n caucus een lachertje, een 'dorpsklucht', vindt, in werkelijkheid omdat hij tegen allerlei boerensubsidies is en dus kansloos is in Iowa. Hij gokt op New Hampshire waar op 1 februari de eerste echte voorverkiezing (primary) wordt gehouden. In die noordoostelijke staat wonen veel oorlogsveteranen en New Hampshire is een van de weinige staten waar de kiezers sterk individualistisch ingesteld zijn en dus nogal ongevoelig voor partijorganisaties.

Bush werd zo wel erg gemakkelijk in staat gesteld de andere kandidaten te verslaan. Bush heeft nu de Big Momentum: vaart in de campagne. Hij zal in de opiniepeilingen nog verder stijgen en een aureool van onoverwinnelijkheid claimen. Helemaal gerust op de Iowa-uitslag mag Bush nog niet zijn. Hij heeft inderdaad zijn doel van een meer dan veertig procentscore gehaald maar daarentegen niet alle rivalen met meer dan de verwachte twintig procent verslagen.

Grootste tegenstander van Bush in Iowa was de excentrieke miljardair-zakenman Steve Forbes die ook nu weer komt met zijn extreme plannen voor een platte inkomstenbelastingschijf van zeventien procent. Forbes had heel veel geld en energie in zijn Iowa-campagne gestopt en was daar zeer goed georganiseerd.

Maar Bush heeft tegenmaatregelen genomen om met name de conservatieve Republikeinen te paaien. Zoals een goed conservatief betaamt, heeft Bush ook een reusachtige belastingverlaging van bijna vijfhonderd miljoen dollar in de komende vijf jaar toegezegd, die voornamelijk de rijkste Amerikanen bevoordeelt. Aan de vooravond van de Iowa-caucus was Bush nog verder naar rechts opgeschoven. Hij zegde toe een partijvoorstel waarbij abortus onder alle omstandigheden, dus ook in geval van incest of verkrachting, wordt verboden, te steunen. Juist op zijn gematigde abortusstandpunt had Forbes hem voortdurend aangevallen. Forbes deed het verrassend goed in Iowa en kan nu verder knabbelen aan de conservatieve basis van Bush jr.

Aan de Democratische kant scoorde Gore juist de laatste dagen goed in de opiniepeilingen. Hij is al enige tijd geleden van strategie veranderd. Hij bivakkeert niet meer in de luwte van president Clinton in Washington, maar is voortdurend op campagne in het land 'om dicht bij de mensen te zijn'. Vanwege de grote invloed die televisie heeft is beeldvorming nu eenmaal erg belangrijk. Gore's driedelig kostuum is uitgetrokken en de mouwen van het katoenen overhemd zijn opgestroopt. Omdat Bradley de laatste maanden zo kwam opzetten in de opiniepeilingen, heeft Gore zichzelf gebombardeerd tot underdog die nu plotseling een campaign from behind moest voeren.

De politieke verschillen tussen Gore en de wat linkse Bradley zijn niet zo groot. Beide kandidaten spreken niet over belastingverlagingen maar willen het budgetsurplus liever gebruiken voor de strijd tegen de armoede die ondanks de welvaart in de VS alleen maar is toegenomen. Bradley wil alle 45 miljoen niet verzekerde Amerikanen een basisgezondheidszorg aanbieden. Gore richt zich liever eerst op de vijf miljoen niet verzekerde kinderen en wil daarnaast ook veel investeren in onder andere onderwijs en milieu omdat 'een president nu eenmaal het algemeen belang van iedereen voor ogen moet houden'. Grote presidenten als John Kennedy en Franklin Roosevelt deden ook meerdere dingen tegelijk, zo houdt hij de in zijn ogen te eenzijdige Bradley regelmatig voor.

Het Bradley-succes is een beetje uitgewerkt. De zweverige, filosofische ex-topbasketballer was aanvankelijk een verademing temidden van de mannetjesmakerij van Washington. Bradley durfde stiltes te laten vallen tijdens televisie-interviews. En soms zei hij zelfs het antwoord op een vraag niet te weten.

Maar uiteindelijk redt je het daar niet mee. Zeker in staten als Iowa houdt men van een stevig politiek gevecht. Het beeld duikt op van Fighting Al, die met veelal overslaande stem zijn prooi achterna zit. Bradley glimlacht alleen maar en bijt niet echt van zich af. En nu zijn daar nieuwe 'onthullingen' over de gezondheidstoestand van Bradley bijgekomen, die dat beeld alleen maar versterken. Als enige kandidaat wil Bradley zijn medische dossiers niet afstaan aan de media. Vorige maand moest hij toegeven dat hij leed aan een ongevaarlijke vorm van hartritmestoornissen. Maar sinds december, zo verklaarde Bradley afgelopen weekend, heeft hij alweer vier aanvallen gehad. In een onschuldig commentaar vertelde Bradley dat hij een glaasje limonade had gedronken waar blijkbaar toch cafeïne in had gezeten. Sindsdien willen de journalisten alleen nog maar meer over zijn gezondheidstoestand weten en komt zijn politieke boodschap onvoldoende over het voetlicht.

Gore en Bush jr. zijn de grote winnaars van Iowa en dus zal de komende weken steeds meer gesproken worden over het eventuele titanengevecht tussen de beide zwaargewichten wat officieel pas na de zomer zal uitbreken. Ondanks dat de voorrondes een interne aangelegenheid van de Democratische en Republikeinse partij zijn, zal er in toenemende mate over elkaars schutting gekeken worden.

Eerste klap

Pikant is dat verschillen nu al duidelijk worden. Gore, die in de landelijke opiniepeilingen inloopt op Bush, heeft indirect de eerste klap uitgedeeld. Bush is naar rechts opgeschoven en heeft met veel bravoure gezegd nooit zijn belastingbelofte te zullen verbreken. Onderzoek heeft uitgewezen dat zelfs de meeste Republikeinse kiezers vinden dat een flink deel van het begrotingsoverschot juist moet worden gebruikt voor het op peil houden van bijvoorbeeld de oudedagsvoorzieningen.

Gore heeft weliswaar ook al een belofte gebroken maar dat is politiek veel minder gevaarlijk. Om de progressieve Bradley wind uit de zeilen te nemen verklaarde Gore ook voor openlijke gelijkberechtiging van homofielen in het leger te zijn. Toen dat op veel kritiek stuitte, zwakte hij zijn standpunt weer af. De Republikeinen willen Gore graag als een linkse liberal afbeelden.

DE KLEINE bootvluchteling Elian is voor de 800.000 veramerikaniseerde Cubanen in Zuid-Florida als een godsgeschenk. Terwijl de Amerikaanse regering politieke en economische contacten onderhoudt met allerlei dictatoriale regimes, bijvoorbeeld van communistisch China, willen zij het kleine communistische Cuba nog steeds als een paria boycotten. Nu de Koude Oorlog alweer geruime tijd geleden voorbij is, neemt ook de druk op de regering Clinton toe om de moeizame relatie met het Castro-bewind te herzien.

Er is al een voorzichtige opening gemaakt, getuige alleen al de aanwezigheid van Amerikaanse diplomatieke vertegenwoordigers op het eiland en het regelmatig overleg tusssen Washington en Havana. Oud-president Jimmy Carter van de Verenigde Staten sprak rond de jaarwisseling zijn vurige wens uit dat de betrekkingen met Cuba in het nieuwe millennium in snel tempo verder zullen normaliseren.

Cuba vormt al lang geen geen bedreiging meer voor de Amerikaanse veiligheid en het communisme van de Cubaanse leider Fidel Castro loopt op z'n laatste benen, getuige alleen al het kapitalistische infuus dat Cuba de afgelopen decennia vanuit kapitalistische landen buiten Noord-Amerika toegediend heeft gekregen. Een mooi voorbeeld daarvan is dat de internationale toerismebusiness Cuba in recordtijd heeft geëxploiteerd.

Een verdere normalisering van de betrekkingen is voor de ultraconservatieve en nog in ouderwetse concepten denkende Cubaanse gemeenschap in de VS als een angstscenario. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het aanspoelen van de kleine Elian Gonzalez als een godswonder wordt beschouwd door de emotionele Cubanen in Florida. Hun luidkeelse protest is een ultieme poging om mede-Amerikanen ervan te overtuigen dat een anti-Castro koers de enige morele juiste is. Elian's moeder is voor de vrijheid gestorven, zo roepen ze uit, ook voor die van haar zoon.

Eind november, nota bene op Thankgivings Day, werd Elian Gonzalez door twee vissers in de wateren bij Fort Lauderdale opgemerkt. Hij dreef in een autoband die hem was toegeworpen door zijn moeder toen haar bootje met veertien medevluchtelingen kapseisde.

Elian had twee dagen in het water gelegen en was volkomen uitgeput en vrijwel uitgedroogd. Hij was naar de kust afgedreven in een zee vol haaien, maar werd beschermd door een groep dolfijnen.

Als een Messias werd Elian ontvangen door de Cubaanse gemeenschap in Miami en omgeving. In de afgelopen weken werden honderden gevluchte Haitianen weliswaar onmiddellijk teruggestuurd naar hun vaderland door de Amerikaanse autoriteiten, maar hun Elian moest koste wat kost blijven. Om dit te bereiken werd zelfs opgeroepen tot enkele vormen van burgerlijke ongehoorzaamheid.

Het is een schande dat iemand, en dan met name een jongetje van die leeftijd, wordt misbruikt in de propagandaoorlog tussen het Castro-bewind en de Amerikaanse Cubanen. Iedere dag worden Cubaanse scholieren en fabrieksarbeiders verplicht om te demonstreren voor zijn terugkeer op de lange zeeboulevard bij Havana.

Maar ook de Cubaanse gemeenschap treft veel blaam. In plaats van een anoniem bestaan en een rustige verwerking van de traumatische ervaringen, werd het jongetje met knipperende oogjes in het volle licht van de schijnwerpers geplaatst. Hij werd van pretpark naar pretpark gesleept en bedolven onder de cadeaus. Dan is het geen wonder meer dat het knaapje voortdurend voor de televisiecamera's 'I love Miami!' uitriep.

Tijdens de Drie Koningen-parade van afgelopen weekend was hij eregast en trok hij een praalwagen met zijn beeltenis voorbij. En nu heeft hij ook al een puppy gekregen. Het kan niet anders dat Elian Gonzalez door dit alles inmiddels een totaal verwrongen beeld van het vrije en 'rijke' westen heeft gekregen.

In zijn ogen is Amerika een groot Disneyland. Het zal mij niet verbazen wanneer zo'n ervaring later tot grote psychische schade leidt.

In de kwestie-Elian heeft de Amerikaanse overheid veel te laat ingegrepen waardoor nu allerlei juridische en politieke trajecten door elkaar heen gaan lopen. Deze zaak kent alleen maar verliezers als het om de hoofdrolspelers gaat.

Maar uiteindelijk moet het recht altijd zegevieren. De Amerikaanse immigratie- en naturalisatiedienst heeft een onderzoek ingesteld naar de relatie tussen Elian en zijn vader. Daarbij is deze ondersteund door diverse vertegenwoordigers van de Amerikaanse Raad van Kerken en zelfs Unicef. Unaniem kwam men tot de conclusie dat er niets aan te merken is op vader Gonzalez.

Zorgzaam

Hij heeft zich altijd een zorgzame (gescheiden) vader getoond, was er als zijn kind ziek was en is uitstekend op de hoogte van de schoolprestaties van Elian. Hij kan maar beter zo snel mogelijk naar Cuba vertrekken. Hij groeit dan weliswaar op zonder democratische vrijheden. Maar zo'n situatie weegt niet op tegen het onvervreemdbare recht dat een vader heeft op zijn zoon en omgekeerd.

Overal in de wereld hebben beschaafde landen in convenanten en wetten dit recht onderschreven. Het verbaast me dat conservatieve politici in de Verenigde Staten, die anders zo opkomen voor family-issues, nu zwijgen als het graf.

Of die, nog erger, Elian Gonzalez zelfs willen toevertrouwen aan een verre oom, die er in korte tijd al blijk van heeft gegeven het belang van het kind ondergeschikt te willen maken aan een ordinair politiek steekspel.

BESTE GEORGE W. BUSH,

Nog nooit is een kandidaat beter voorbereid geweest op een tv-debat. Sinds mei hebben we honderden uren videobanden uit eerdere campagnes bestudeerd. Dat is belangrijk. Het geeft zelfvertrouwen als je zo geoefend hebt. U heeft ook een veel gunstiger uitgangspositie dan Gore, want juist de laatste dagen hebben we overal rondgebazuind dat Gore een soort olympisch kampioen debatteren is. Iedere Amerikaan weet dat u de underdog bent. U wordt precies op het juiste moment gelanceerd.

Zo'n debat kun je inderdaad goed vergelijken met een olympische sportwedstrijd. Het is pure topsport. In negentig minuten moet het gebeuren. Wees goed uitgerust. U bent een ochtendmens, maar de laatste avonden bent u wat later naar bed gegaan om in het juiste bioritme te komen. Probeer goed uit te slapen en doe vandaag ontspannende dingen. Denk eraan hoe relaxed John F. Kennedy zich voorbereidde op het eerste debat in 1960 en hoe gespannen Nixon was na een dag campagnevoeren. Concentratie is uiterst belangrijk: een keer geeuwen kan dodelijk zijn, want het zou het beeld uitdragen van een kandidaat die er geen zin in heeft.

Regel 1 van zo'n debat is: wees jezelf. Daarbij heeft u een groot voordeel, want Gore mag dan wel een intellectueel politicus zijn, die u op details kan verslaan, maar in een debat gaat het meer om beeldvorming en dan is een aantrekkelijke persoonlijkheid van groot belang. Iedereen, zelfs velen van uw tegenstanders, geven toe dat u over warmte, humor, kortom over charisma beschikt. Dus lach veel en wees niet te hard tegen uw tegenstander, want de Amerikaanse bevolking eist een positieve campagne. Laat nooit, ik herhaal: NOOIT de naam Lewinsky vallen, want dat wordt beschouwd als modder gooien. U mag natuurlijk wel suggereren dat acht jaar Clinton-Gore gezorgd hebben voor het morele verval van de natie.

Natuurlijk doen de politieke thema's ertoe. De kiezers verwachten van u dat u toont geschikt te zijn voor het belangrijkste politieke ambt ter wereld. U bent ook in dat opzicht goed voorbereid. Drie jaar lang was het een komen en gaan in uw ambtswoning in Austin van ex-ministers en andere deskundigen om u te scholen in de politiek. Niet voor niets wordt uw woning de George W. Bush-universiteit genoemd.

Wat onze tegenstander ook zegt, zorg ervoor dat u uw eigen opvattingen onder woorden brengt. Wij moeten uitleggen dat Gore, anders dan Clinton, een 'liberal' is, die het begrotingsoverschot zal weggeven middels allerlei sociale overheidsprogramma's. Onder Gore zal 'Big Government' weer terugkomen. U moet zeggen dat hij een typisch product is van Washingtons establishment, terwijl u juist de mensen van buiten Washington vertegenwoordigt. U vindt dat iedere Amerikaanse belastingbetaler het recht heeft mee te profiteren van de economische welvaart. Gore denkt vanuit de overheid, u vertrouwt op de Amerikaanse burger, getuige ook het feit dat u een (klein) deel van de sociale zekerheid via de aandelenmarkt wilt laten beleggen.

Als u het echt benauwd krijgt en Gore weer begint met een bombardement van feitjes en argumenten, zeg dan zoals Reagan ooit: 'There you go again!'. Zo'n oneliner bevestigt het irritante beeld wat veel mensen van Gore hebben en het kan nooit kwaad een uitspraak van een groot president te herhalen.

DE DOODSTRAF is een sleeping issue in de VS. Een (slinkende) meerderheid van Amerikanen is nog steeds voorstander van de doodstraf. Clinton, Gore en Bush branden liever hun handen niet aan dit delicate thema. We weten allemaal dat in het bijzonder gouverneur Bush, bijgenaamd 'de gouverneur des doods', zwaar wordt bekritiseerd vanwege de vele executies die in zijn staat worden voltrokken.

Ik ben het eens met die kritiek, hoewel we wel moeten beseffen dat een gouverneur van Texas geen gratie kan verlenen. Maar essentieel is dat Bush de leden nomineert van de beroepscommissie die de ultieme beslissing neemt wanneer alle juridische trajecten zijn doorlopen. En bijna altijd is de stemming achttien tegen nul in het nadeel van de verdachte.

Amnesty International in Houston concludeert in een onderzoeksrapport dat die commissieleden vrijwel nooit bij elkaar komen. Ze overleggen hoogstens in een minuut of vijf per telefoon of vergaderen per fax. Soms lezen ze niet eens de dikke rapporten over de zaak.

Een paar weken geleden is in Texas Oliver Cruz geëxecuteerd. Hij was geestesziek, maar kon volgens Bush en zijn commissie wel het verschil tussen goed en kwaad onderscheiden. Cruz had een IQ van 63. In het Texaanse parlement werkten politici van beide partijen aan een nieuwe wet die het verbiedt de doodstraf op te leggen aan personen met een IQ van onder de 65. Maar vanwege wat problemen over juridische details en het naderende zomerreces is een stemming over de wet verdaagd naar september. Jammer voor Cruz dus.

The Huntsville Item, de lokale krant uit de gelijknamige doodstrafhoofdstad van de wereld, schreef over de voltrekking van het vonnis: 'Cruz was erg rustig. Hij liep naar de guerney (een soort operatietafel - WP) en wilde zichzelf vastbinden. De giftige vloeistof werd ingespoten en hij begon langzaam te ademen.' Toen het voorbij was, merkte de plaatselijke journalist nog op: 'Alleen een traan viel langzaam van zijn wang af.'

Het is een schande dat gouverneur Bush heeft gezegd dat hij nog nooit enige twijfel heeft gehad over de schuld van de onder hem geëxecuteerden. Maar het thema van de doodstraf is niet een exclusief Texaans probleem; 38 staten voeren nog steeds de doodstraf uit en in 25 daarvan betreft het mensen met verminderde geestelijke vermogens. Bush wil zelfs criminelen vanaf veertien jaar als volwassenen de doodstraf kunnen geven.

Op federaal niveau heeft president Clinton een moedige stap gezet door de doodstraf op te schorten omdat hij zich zorgen maakt over de raciale vooroordelen van de rechters. Ruim tachtig procent van de ter dood veroordeelden heeft een blank persoon vermoord, terwijl de helft van alle vermoorde mensen uit niet-blanken bestaat. Clinton wil een nieuw onderzoek van het ministerie van Justitie afwachten.

Ik vind dat vice-president Gore nog te veel zwijgt over de doodstraf. Het wordt tijd dat Gore zijn mond open doet over dit delicate onderwerp. Natuurlijk zijn er allerlei principiële, politieke en zelfs praktische argumenten op te noemen voor en tegen de doodstraf. Maar voor mij is een argument allesoverheersend: toen ik afgelopen zomer in Huntsville was op de dag van een executie, zag ik met eigen ogen wat een totaal verkeerd voorbeeld de overheid geeft door mensen een spuitje te geven. De essentie is dat de overheid dan eveneens geen respect toont voor het menselijk leven. En bovendien weten we nu zeker door nieuwe onderzoeken, onder meer op basis van DNA, dat onschuldige mensen in het verleden zijn geëxecuteerd. Tot de novemberverkiezing zal vrijwel elke woensdag in Texas een gevangene, die veelal al jaren in de gevangenis zit, worden gedood. Ook in andere staten is er een druk programma de komende maanden.

In Huntsville was ik getuige van een totaal gedehumaniseerde gebeurtenis. Het leek er sterk op dat het vrijwel niemand in het stadje ook maar iets kon schelen. De gevangenis staat midden in het centrum. De kinderen speelden op straat, de volwassenen deden gewoon hun boodschappen. 's Avonds om zes uur ving de voltrekking van het vonnis aan. Na een half uurtje was het voorbij. Daarna volgde een korte, geïmproviseerde persconferentie buiten de gevangenis.

De sheriff verstrekte 'gewone' maar daardoor juist voor mij bizarre details, zoals: 'De gevangene heeft even gehuild, als laatste maal at hij een goed doorbakken T-bone steak en als toetje kreeg hij nog een ijsje met de smaken vanille en chocolade.' Een inwoner van Huntsville vertelde me: ' Zo'n voltrekking van de doodstraf is gewoon een technisch proces. Het wordt keurig afgerond. De inwoners zijn er zo aan gewend.'

Afgelopen januari heeft de gouverneur van Illinois - een Republikein! - voor wat betreft de doodstraf een moratorium opgelegd van een jaar. Vanwege nieuwe bewijsvoering op basis waarvan werd aangetoond dat onschuldigen waren vermoord, was hij in gewetensnood terechtgekomen. Hij kon de doodstraf niet langer voor zijn verantwoording nemen.

'Anonymus' is een Ralph Nader-fan maar wil de wereld vooral waarschuwen voor Bush. Na het opzetten van de Bush-site heeft hij billboards langs de snelweg gekocht om reclame te maken. Duizenden Bush-fans bezochten al zijn site om vervolgens te vernemen dat Texas de smerigste staat van het land is, dat Bush niets heeft gedaan voor kinderen in de getto's en dat Bush bijzonder weinig begrijpt van de buitenlandse politiek.

Op deze site kun je doorklikken naar honderden kritische artikelen over 'Dubya'. Clinton de schandaalpresident? Nee, Bush zal alle records breken. Bush heeft ooit gezegd dat hij, toen hij in zijn jonge jaren (tot zijn veertigste!) jong en wild was, ook werkelijk jong en wild was. Welnu, hier wordt druk gespeculeerd over wat er gebeurde tijdens de vele feestweekendjes in onder meer Mexico. Het zou wel heel ongeloofwaardig zijn als juist Bush een kruistocht tegen drugs zou voeren vanuit het Witte Huis.

Op de trotse zakenman Bush is ook veel aan te merken. Bush heeft zich verrijkt aan de vrienden van zijn vader. Vlak voor het uitbreken van de Golfoorlog heeft 'Junior' zijn pakket olieaandelen met veel winst verkocht. Een duidelijk geval van voorkennis. Voor een habbekrats werd hij, een mislukte zakenman, mede-eigenaar van het beroemde honkbalteam de Texas Rangers. Later verkocht hij zijn belang met een miljoenenwinst. Als cadeautje kreeg de club een prachtig nieuw honkbalstadion gebouwd op goedkope grond. Geregeld door de vriendjes van 'the Governor'. Nog een voorbeeld. Na een uiterst voordelige grondtransactie met de Texaanse overheid is in de buurt van Dallas een sprookjesachtig landgoed voor de allerrijksten opgezet compleet met privé-vijvers. Bush heeft daarin geparticipeerd. En zo gaat het maar door.

Ik loop even mee naar zijn hightech zolderkamertje. Honderden e-mails zijn de afgelopen nacht weer binnengekomen. We klikken een e-mail uit Duitsland aan. 'Sehr geehrter Governor Bush' zo begint de fanmail. Ik moet vertalen hoe in deze e-mail onder meer de doodstraf in Texas wordt verheerlijkt. 'Wat e-mail je terug,' vraag ik nieuwsgierig.

'Ik zou bijvoorbeeld kunnen antwoorden dat ik de e-mail uit Duitsland erg op prijs stel, maar dat ik geen uitgebreide reactie kan geven omdat ik iedere minuut van de dag bezig ben om de puinhoop die ik in Texas met mijn ongelukkige wanbeleid heb veroorzaakt op te ruimen.'

Wat hier gebeurt, is niet strafbaar omdat geen beledigende taal wordt gebruikt en ook omdat niet louter persoonlijk campagne wordt gevoerd tegen iemand. De site baseert zich in de eerste plaats op de maatschappelijke issues en is dus vooral informatief. De Bush-campagne heeft wel geprobeerd een rechtzaak aan te spannen tegen een site die al eerder met anti-Bush info was gekomen, maar de rechter besloot niet op te treden.