De bom

Bang voor de bom? Nee, angst voor kernwapens was in de Koude Oorlog relatief. Vanwege een almaar groeiend arsenaal nucleaire wapens aan beide kanten was er afschrikking. Een veilige balans. Daden van Sovjetleiders kon je rationeel inschatten. Het steeds krachtiger wapen was zo schadelijk dat het eenvoudig niet te bevatten was. Midden in die Koude Oorlog kregen burgers instructie zich in de gangkast, als het hele erge onverhoopt toch zou gebeuren, te verstoppen. Schoolkinderen moesten onder tafeltjes of kleedjes kruipen. Hoofd tussen de knieën! 'Ga maar rustig slapen' luidde de impliciete boodschap.

Deze week heeft Obama in één ruk het veiligheidskleedje weggetrokken want de Verenigde Staten zal geen kernwapens gebruiken als andere landen (wel een paar uitzonderingen) met bijvoorbeeld biologische en chemische wapens aanvallen. Is Obama krankzinnig geworden? Een pacifist? Verkwanselt hij onze belangen want zijn afschrikkinggarantie gold immers ook ter verdediging van NAVO-landen?

Nee, hij heeft een juist besluit van historische betekenis genomen. De president volgt in wezen het advies dat de Haagse Amerikaan Ivo Daalder een paar jaar geleden heeft gegeven in zijn artikel The Logic of Zero in Foreign Affairs. Het grootste gevaar voor de mensheid is niet meer de nucleaire Sovjet-Unie maar de toegenomen hoeveelheid kernwapens in de wereld en het materiaal om ze te maken. Het traject om die bommen te produceren wordt rap korter. Voor terroristen is het steeds makkelijker aan nucleaire spullen te komen. Amerikaanse inlichtingendiensten zeggen bewijzen te hebben dat Al Qaida op jacht hiernaar is. Welk zinnig mens twijfelt daaraan? Ik niet.

Optimisme

Vanwege de aswolk een weekje extra in Manhattan. Mooie bonus. Goede gelegenheid voor een persoonlijk economisch onderzoekje.

Welnu, bij de restaurants staan de mensen weer in rijen voor de deur. Van de Gramercy Tavern tot Isabella's in de Upper West-side. Mijn hotel kost weer 'New Yorks gewoon' $350, natuurlijk exclusief belasting. 'U moet gauw bijboeken, want we zijn vrijwel "sold out".

Mijn onderzoeksassistenten in de stad zijn de taxichauffeurs die unaniem verklaren dat het weer beter gaat met de economie. Op weg naar het JFK-vliegveld krijg ik een hoorcollege van een uur. De jeugdige Indiase chauffeur studeert in de avonduren economie.

Hij licht toe: 'Wij zijn er nog niet helemaal maar economisch herstel is ingezet. Mensen betalen weer contant in plaats van met de creditcard, de boodschappentassen zijn weer voller' en, zo eindigt hij met een glimlach, 'ik krijg veel meer fooi'.

De jongeman wijst er op dat de publieke en private sector in achttien maanden een reusachtig pakket aan agressieve fiscale en monetaire maatregelen hebben geïmplementeerd. In Japan lukte dat in 12 jaar nog niet eens. 'Augustus 2009 had niemand durven voorspellen dat banken als "Wells Fargo" binnen vier maanden alweer 100 miljard dollar geleend geld zouden terugbetalen aan de belastingbetaler.'

Natuurlijk, voorlopig is er nog sprake van een baanloos herstel. Maar veel economische indicatoren staan op lichtgroen en dat onverwoestbare optimisme van ook weer deze taxichauffeur is absoluut een economische succesfactor.

Ik reken af. Zestig dollar. Ik geef vijfenzeventig. Een geroutineerd 'dankjewel'. Zo'n bijzondere fooi is het nu ook weer niet. Bij de 'gate' koop ik nog gauw een rood-wit-blauwe Newsweek met de tekst: 'America is Back!'

Socioloog Richard Florida oordeelt in het blad dat 'Amerika de meest innovatieve maatschappij ter wereld is.' In een mum van tijd hebben 'Apple' en 'Google' de oude merken verdrongen. En op korte termijn zal het in de suburbs wemelen van de elektrische auto's.

Het wordt een heerlijke vlucht van het optimistische Amerika naar Europa. Als ik bijna gelukzalig wegdoezel schiet me nog een opmerking van de taxichauffeur te binnen: 'Toch mooi dat Goldman Sachs nu Obama's Wallstreet-hervormingen steunt. Komt het vertrouwen in de economie weer helemaal terug.'

Job-getob

Ik adviseer met mijn Amerikaanse verkiezingsbril op. Nederlandse politici zijn immers amateurs in campagne voeren. Vandaag is leerling Cohen aan de beurt.

Twee grote waarheden in campagneland. 'De televisie is het speelveld van de democratie' schreef Theodore White. Kandidaten nemen in grootbeeld en zelfs driedimensionaal plaats in onze huiskamers. Ieder foutje wordt uitvergroot, de volgende dag door kranten uitgespit.

'Het is de economie stommeling!' fluisterde James Carville ooit presidentskandidaat Bill Clinton in de oren. Is zeker het belangrijkste thema in tijden van grote economische problemen.

Voor Job de Tobber was het RTL-televisiedebat over de economie van afgelopen woensdag dus een prachtige kans om zich als de come-back kid te etaleren. Maar helaas: een paar uur voor het debat gaf Job alweer toe dat de PvdA een verkeerde berekening had gemaakt.

Campagne voeren is een politieke oorlog. Wie zich zo in zijn kaart laat kijken, geeft de tegenstander gratis munitie. Ongelooflijk. Je moet de knieën van je tegenstander breken. Geen scrupules. Winnen is immers in het landsbelang.

De kijker zit niet te wachten op de duizelingwekkende rij feitjes die droogjes worden opgesomd door politici. Ga daar overheen. Leer wel basisfeiten maar vertel ons vooral je visie. Waar staat Nederland over vier jaar? Wees optimistisch. Lach eens! Wijs ons een stralende toekomst.

Doe aan 'connecting'. Praat verhalend. Tref de kijker in het hart. Je bent een warm, intelligent mens. Een samenbindende regisseur van een beroemde stad. Time Magazine heeft je niet voor niets uitgebreid gecomplimenteerd. Pronk daarmee. Geen valse bescheidenheid.

Wilders noemt je wereldkampioen thee drinken. Maak daar een geuzennaam van. Kom maar met slogans als 'Ieder theelepeltje telt' en 'Liever een theehuis dan een verdeeld huis'. Vraag aanhangers theelepeltjes mee te nemen naar partijbijeenkomsten. Maak er een act van.

Wees hard voor je tegenstander. Zeg dat je staat als Amsterdammer, als Nederlander, voor de vrijheidsboodschap van Anne Frank en dat je nooit een belasting op haar keppeltje zou heffen.

De Nederlandse economie is internationaal gebaat bij politiek fatsoen. Oefen eens om dat uit te leggen aan het Nederlandse volk.

Luister slechts naar een enkele adviseur. Vaar uiteindelijk op je eigen kompas.

Paars

Het begin van de verkiezingsdag. Een nog lege studio in Hilversum. Mark Rutte is hoofdgast. Ik mag ook wat zeggen. Wij zitten even apart in een ruimte. Vertel hem dat ik de Nederlandse campagnevoerders door een Amerikaanse verkiezingsbril zal beoordelen. 'En?' vraagt Mark, 'wat zijn je conclusies?'

Daar gaat ie. Nederlandse politici zijn amateurs. Praten in ambtenarentaal. Voerden één langdurige slag om de juiste interpretatie van de feitjes van het Centraal Planbureau. Geen kandidaat gaf ons enig zicht op een stralende toekomst te midden van de economische treurnis. In een grauwe campagne gingen wij kopje-onder in een zee van cijfervermicelli. Op echte visie of een beetje Obama heb ik onze politici niet kunnen betrappen.

Mark heeft het nog het beste gedaan. Is kordaat, praat vlotjes en bleef bij zijn 'stick to your message' van overheidsbezuinigingen. Volgens Jan Peter zelfs draconisch, maar geen Nederlander kan mij na honderd uren debatteren uitleggen wat dat precies voor onze burger betekent.

Mark moest zich om stemmers van Wilders te winnen rechtser voordoen. In werkelijkheid is hij meer de pragmaticus à la Obama die zich uiteindelijk in het centrum van de politiek zal nestelen.

Job belde in de uitzending. Groette Mark hartelijk. Je voelde de chemie tussen die twee. Na afloop vroeg de eindredacteur of wij nog afgeschminkt wilden worden. 'Nee.' De hele dag immers zou hij door televisiecamera's worden omringd. Op weg naar het overwinningsmoment!

Ik verdween in de anonimiteit maar beleefde eerder het 'politieke' moment van de waarheid. Ik hield in de namiddag op een managerscongres een praatje over de leiderschapskwaliteiten van Obama. Na mij kwam een managementgoeroe van de Corgwell-organisatie die leiderschapskwaliteiten naar kleuren indeelt. Welnu, van Nederlands politici hebben met name Rutte en Cohen tegenovergestelde kleuren. Mark is oranje-blauw: kordaat en resultaatgericht. Cohen groen: samenbindend en luisterend. Een uitstekende combinatie, zo luidde de boodschap.

Conclusie: Rutte en Cohen sluiten een huwelijk als premier en vicepremier. Dat wordt economisch polderen. Maar ach, wat maakt het uit. Als open economie zijn wij afhankelijk van de grote buitenwereld. Over dat buitenland werd vrijwel niet gedebatteerd in de campagne. Onze nationale politiek kenmerkt zich dus door een beperkte relevantie.

Keynes

Obama is in eigen land een geplaagd man. Broos economisch herstel maar nog wel even massawerkloosheid. Amerikanen zien in hun omgeving de eerste kleurenbeelden van de jaren dertig. Steeds meer bedelaars bij het Witte Huis. Een groeiend aantal 'shelters' en voedselbanken.

Buiten Amerika is Obama een 'miracle man'. Volgens het prestigieuze opiniebureau Pew is de populariteit van Amerika in Europa tientallen procenten gestegen. Wij waarderen Obama's genuanceerde buitenlandstandpunten. Hij denkt transnationaal. Gaat de dialoog aan met de wereld. Met ons. Oogstte bewondering voor zijn economische shocktherapie aan het begin van de crisis.

Opiniepeilingen zijn de waan van de dag. De relaties met de VS komen onder druk te staan. Lafjes knuffelen met Obama. Ja, dat kunnen Europeanen goed. Maar verder durven wij niet te gaan.

Integendeel. Op economisch gebied beweegt Europa naar een tegenovergestelde positie. De conservatieve as Londen-Berlijn zet de eigen zo zieke patiënt nota bene op noodrantsoen. Een treurige therapie van bevroren salarissen, lagere uitkeringen en tientallen procenten overheidsbezuinigingen. Op naar een economische hartstilstand. Dus lagere prijzen, lagere lonen. Ziedaar het opdoemende spook van de deflatie. Natuurlijk, bezuinigen is een must, maar doe het pas als de economie echt fors aantrekt, zo schrijft New York Times-columnist Paul Krugman terecht.

Alleen met gedurfd, innovatief en optimistisch denken komen wij vlotjes uit de crisis. De VS waren de eersten met een grootschalig economisch stimuleringspakket, een toezichtsplan voor banken en wetgeving ter beteugeling van gezondheidskosten.

Wie maar met de beschuldigende vinger blijft wijzen naar de VS, waar alle leed begonnen zou zijn, loopt weg van de eigen verantwoordelijkheid. In wezen is onze wereldeconomie één grote multinational.

Wij kunnen ons niet permitteren Obama de rug toe te keren. De ideeën van Keynes, zoals toegepast in de jaren dertig, zijn actueel. In feite Europees gedachtegoed. Hoogste tijd dat wij Europeanen weer keynesiaans denken. Zodra de economie echt aantrekt, wordt de publieke sector ingedund. Maar voor de komende jaren luidt het parool in de economie: 'It's "de overheid" stupid'. Niet bang zijn politici! Investeren! Geen politieke partij heeft ooit verloren vanwege een begrotingstekort. Obama én Rutte moeten juist meer geld uitgeven.

Excuses

Voetbal, drank en olie. Een wonderlijke cocktail op mijn Scheveningse strandterras. Even wegmijmeren. Alweer een goed glas wijn terwijl de zon wegzakt in zee. Een glanzende spiegel die in de verte lichtroze kleurt.

Schelpen aan mijn voeten. Maar de eerste teerballetjes op Amerikaanse stranden, lees ik in de krant. En ook dat onze provincies bang zijn voor een olieramp in de Noordzee. Ook van groot economisch belang, zeggen zij. Politici willen excuses à la BP voor zijn. Waarschuwen nu al. Ik heb geen vertrouwen in die indek- en excuuscultuur. Daden.

Mijn ober oogt wel oprecht. De onzekere vakantiewerker biedt excuses aan omdat mijn salade een dik half uur te laat arriveert. Geeft niet. Zo'n knul rent zich rot. Doet dat voor een paar weken. Maar de 'schuldvraag' ligt hier wel duidelijk. Met de keuken is hij verantwoordelijk.

Dat woordje 'excuses' wordt te pas en te onpas gebruikt. Moet bijvoorbeeld Marco van Basten publiekelijk excuses aanbieden voor het jarenlang passeren van WK-ster Van Bommel? Maar paste hij bij het ideale spelconcept gerelateerd aan toenmalige omstandigheden? Zo'n excuus is al minder relevant.

En neem British Petroleum dat almaar 'sorry' roept. De grootste olieramp aller tijden Aan de schandpaal. Knielen voor de mensheid. Amerikanen straffen persoonlijk door niet meer te pompen bij BP. Omzetten bij tankstations dalen tot vijftig procent.

Arm New Orléans. Het omliggende moerasgebied fungeert als een spons die steeds smeriger wordt. In de stad begint het al naar olie te ruiken. Schande BP.

Maar de werkelijkheid is weerbarstiger. Een tot voor kort geheime kaart laat vierduizend booreilanden in de Golf van Mexico zien. Honderden liggen er verlaten bij. Pijpleidingen lekken. Onder Republikeinse én Democratische presidenten mochten oliebedrijven vrij opereren. Een handjevol inspecteurs had geen schijn van kans tegen malafide praktijken van oliebazen. Miljoenen mensen worden in hun bestaan bedreigd.

Excuses? Van BP? Van politieke leiders? 'Meneer, de rekening en nogmaals sorry hoor', zegt het bedienend joch. Mooi. Hem vertrouw ik, politici niet. Er moet ook bij ons onmiddellijk een moratorium op diepzeeboringen komen.

Op weg naar huis pomp ik bij BP. En alsjeblieft geen excuses van de pomphouder. Hij kan er niets aan doen.

Ground Zero

In de zomer is New York een stadsjungle waar de klamme hitte als een zware deken op je drukt. Hotels met zwembaden zijn er nauwelijks. Maar ik ben een geluksvogel. Ik logeer in het oude Milburn Hotel in de statige, sfeervolle Upper West Side. Gasten van het Milburn mogen gebruik maken van het zwembad van het Joodse Gemeenschapscentrum aan de overkant. Bestaat al sinds 1917. Er is een synagoge maar nog veel meer. Niet-joden zoals ik kunnen taalles krijgen, knutselen of in het reuzenzwembad baantjes trekken.

Nieuws! Ook ik krijg over enige tijd in Zuid-Manhattan een nieuw zwembad erbij. Gematigde Amerikaanse moslimleiders willen bij 'Ground Zero' een soortgelijk 'open' Islamitisch Gemeenschapscentrum bouwen. Niet tot ieders genoegen want de ultraconservatieve Sarah Palin heeft zondag al twitterend gekwetterd dat 'dit een klap in het gezicht van Amerika is'. De '11 september terroristen' waren immers moslimfundamentalisten en dus is zo'n islamitische wolkenkrabber van 13 etages een belediging voor de nabestaanden. 'Overigens mevrouw Palin, 13 is wel heel bescheiden in dit woud van stenen reuzen hoor.'

In het grote Amerika krijgt dit domme gansje weliswaar duizenden actievoerders tegen 'de Ground Zero-moskee' op de been maar gelukkig weten miljoenen gewone rechtse en meer progressieve Amerikanen wel beter. Op '11 september' sneuvelden ook vele Amerikaanse moslims. Dat waren aanslagen tegen de tolerantie en het pluralisme van Amerika. Wie zegt dat de islam een gewelddadige godsdienst is, wordt over het algemeen in Amerika voor gek versleten. In het bedrijfsleven is 'celebrating diversity' steeds meer de boodschap richting klanten en personeelsleden. Als de fanatieke critici wel gelijk hebben, zouden de 1.5 miljard moslims op deze aarde iedere seconde een aanslag moeten plegen. Zeker ook in Amerika waar je zo gemakkelijk aan wapens kunt komen.

Het Islamitisch Gemeenschapscentrum, overigens op een paar honderd meter gelegen van de 'Twin Towers-plek, is een prachtig eerbetoon aan de ware, vrije geest van Amerika. Vlakbij liggen protestantse en joodse gebedshuizen.

Heerlijk om zo'n zwemplekje te hebben in Lower Manhattan. Tenzij je natuurlijk bang bent dat die moslimextremisten binnen de kortste keren het water vergiftigen en alle badgasten vermoorden. Wie zo denkt, is meelijwekkend.

Maxime

Pamela Wie? Vrij Nederland oppert dat Verhagen zijn onderhandelingscollega's maar eens ferm moet wijzen op het nieuwe schandaalboek van Pamela ('Pam') Geller. Pam is Wilders grootste vriendin en fan in Amerika. Roept voortdurend dat Obama een verrader is, met terroristen heult en stiekem zijn geboorteakte achterhoudt. Geert prijst haar op de achterflap juichend aan.

Maxime zal van die aantijgingen geen slapeloze nachten krijgen. Je kunt iemand niet verantwoordelijk stellen voor andermans uitlatingen. Toch woelt onze minister van Buitenlandse Zaken 's nachts onrustig in zijn bed. Op diezelfde achterflap schrijft Wilders dat Obama zich heeft verwijderd van de fundamenten van Amerika, inclusief haar leiderschap van de wereld. Foei Barack Hussein Obama! Je bent een machts-en cultuurrelativist. Slaat bruggen naar moslims. Wilders hunkert naar 'good old' Amerika. Verklaart zich solidair met de democratische kernwaarden van Amerika.

Over dat laatste zijn Wilders en ik het eens en daar horen wat mij betreft ook tolerantie en respect bij. Maar verder? Juist het presidentschap van de door Wilders zo geliefde Bush heeft ons geleerd dat Amerika's macht in dit post-Koude-Oorlogtijdperk relatief is. Amerika botste tegen zijn grenzen op. Bijvoorbeeld in Irak.

In een wereld met zoveel instabiliteit en ook gewelddadig moslimfundamentalisme, moeten ook Nederlandse politici hun verantwoordelijkheid nemen bij het vervullen van wederopbouwtaken en zelfs militaire inzet in brandhaarden elders.

De PvdA heeft haar internationale traditie verraden door om opportunistische redenen uitstel van terugtrekking uit Afghanistan te blokkeren. Ook de VVD en de PVV lieten het wel 'internationale' CDA eenzaam achter in de polder. Volkskrantcolumnist Arie Elshout sprak terecht van Fort Nederland. Een treurige ontwikkeling. Wie een beetje doorfietst, rijdt vanuit Madurodam zo het buitenland in.

Onze politici voeren een kortzichtige isolationistische politiek. Nederland is louter met Nederland bezig. Een misvatting in een grenzeloze, steeds gevaarlijker wereld. Het internationale prestige van Nederland staat op het spel. Maxime Verhagen moet van Rutte en Wilders eisen dat Nederland een betrouwbare speler blijft op internationaal terrein.

En als uiteindelijk de middencoalitie toch nog op zou duiken, geldt precies hetzelfde dus voor Cohen.

Ayaan

Ayaan is een ster. Af en toe zie ik haar op een New Yorkse cocktailparty. Laatst in een mooie glitterjurk op het dakterras van de fameuze Gramercy Tavern. Zij is hét symbool van een verwesterde, voormalige moslima.

In de Wall Street Journal schrijft de ex-Somalische over het zo simpele wereldbeeld van Obama. Hoe naïef om de hand uit te steken naar de moslimwereld. Zoals in de toespraken in Caïro en Istanbul. Obama zou moeten leren van cultuurfilosoof Samuel Huntington die in zijn beroemde 'Clash of Civilizations' wijst op de botsing van westerse, islamitische en confuciaanse culturen.

Niks één wereld, mr. President. Wij moeten erkennen dat door de bevolkingsexplosie in de autoritaire islamitische wereld en de opkomst van China het Westen kwetsbaar is geworden. Joden, christenen en atheïsten moeten hun democratische kernwaarden herbevestigen en de strijd met de 'vijand' aangaan. In de islamitische wereld wijst Ayaan Hirsi Ali vooral op de vele foute leiders. Van Saudi-Arabië tot en met Erdogan van Turkije die het nucleaire Iraanse bewind de hand boven het hoofd houdt.

Hirsi Ali concentreert zich op politieke ontwikkelingen. Gaat gemakshalve maar even voorbij aan belangrijke maatschappelijke veranderingen.

Neem Amerika zelf. Dat is geen joods-christelijke 'melting pot' waarin iedere Amerikaan opgaat. Ook geen multiculturele maatschappij waarbinnen iedere etniciteit en religie geheel op zichzelf staat. Amerika ontwikkelt zich steeds meer tot een mozaïeksamenleving waarbinnen bijvoorbeeld miljoenen moslims hun eigenheid mogen koesteren mits zij de kaders van dat schilderij, lees de democratische kernwaarden, onderschrijven.

Het Westen heeft een vooral intellectuele, trage Verlichtingstransformatie ondergaan. In onze supersnelle internetwereld waar grenzen wegvallen, voltrekt zich in veel kortere tijd een burgerlijke Verlichting. In een paar decennia kan de wereld, de mensheid, veranderen ten aanzien van religieuze en andere mentale percepties. Hirsi Ali is er zelf het voorbeeld van. Maar ook de vwo-hoofddoekjescaissière bij Albert Heijn die ik laatst op een lezing ontmoette. Zij bidt tot Allah, vast gedurende ramadan en respecteert ten volle onze democratische grondbeginselen. Op universiteiten en binnen ondernemingen, waar ook ter wereld, kom ik veel van deze moderne, verlichte moslims tegen. Heus. Er is wel degelijk hoop, Ayaan.